Aan tafel! Hoe hou je het gezellig?

Tekst: Angela Jans

Een kind dat veel te veel eet of juist helemaal niks wil, het kan allebei worden opgevat als dwars gedrag, maar is dat in werkelijkheid zelden of nooit. Als kinderen het weigeren van voedsel lijken te gebruiken als machtsmiddel, blijkt de onderliggende reden regelmatig controlebehoefte te zijn, of boosheid en/of verdriet. Vaker nog is er sprake van een medische of ‘technische’ oorzaak, bijvoorbeeld door premature geboorte, ondervoeding of overvoeding. Ouders, hulpverleners en een geadopteerde over hun persoonlijke ervaringen aan tafel.

Cola bij het ontbijt

Moeder Lianne: “Angie was 3,5 jaar oud toen ze twee jaar geleden vanuit Zuid-Afrika naar Nederland kwam. De eerste zestien maanden van haar leven heeft ze in een tehuis gezeten waar ze heel weinig persoonlijke aandacht kreeg. Daarna is ze overgeplaatst naar een wat kleinere instelling waar wij haar hebben opgehaald.

We merkten meteen dat ze eraan gewend was om de hele dag snoep te eten, om cola bij het ontbijt te krijgen in plaats van melk of thee. Vanuit het tehuis gezien begrijp ik de afweging wel. Een zak snoep is goedkoper dan twee appels en je kunt kinderen er veel langer rustig mee houden. Maar cola bij het ontbijt… dat wilden wij écht niet. We hebben nog twee oudere kinderen… daar gingen we dus echt niet aan beginnen. Na een paar dagen stampij accepteerde ze dat ook wel. Het snoep was lastiger, daar kan ze nog steeds urenlang om zeuren en dreinen. Volhouden om ‘nee’ te zeggen, was soms best pittig.

Inmiddels weet ze dat ze één keer per dag een snoepje mag en dat gaat best redelijk. Maar zodra er iets gebeurt, of ze is onzeker of gespannen, dan begint ze weer om snoep te zeuren. Daarin zoekt ze steun, snoep is een troost voor Angie. Wat dan het beste helpt is afleiding: een verhaaltje, een activiteit. Het moeilijkste blijven verjaardagen. Als we ergens komen waar de tafel vol staat met bakjes chips en toastjes. Daar kan ze eigenlijk nog niet mee omgaan, dat vindt ze moeilijk, dat wil ze eigenlijk het liefst meteen allemaal opeten. Inmiddels hebben we ook geleerd om ons beter in haar situatie te verplaatsen, om te proberen te begrijpen waarom ze het doet. Dat heeft ons zeker geholpen, en haar ook, ik denk dat ze zich nu beter gehoord voelt.

Want daardoor hebben we gemerkt dat als ze zeurt om snoep, ze eigenlijk vooral een aai over haar bol nodig heeft.”

*De namen Angie en Lianne zijn om redenen van privacy gefingeerd.

Tips van ouders: Blijf gewoon lang flesjes geven als je kind dat wil. Neem je kind op schoot, het kan ook de band tussen jou en je kind te versterken. De focus op eten kan tijdens spannende momenten nog lang opspelen. Ben je daar bewust van. Waarom moet een kind op een bepaalde leeftijd per se zelfstandig eten? Dat moet helemaal niet.

Riki bepaalt zelf hoeveelheid

Riki (7) en Miri (3), zijn de zoon en dochter van Nancy en Erwin. Riki heeft de eerste tijd van zijn leven in een tehuis in Hongarije gewoond. Riki werd ruim drie jaar geleden geadopteerd toen hij 3,5 jaar oud was. Miri kwam afgelopen zomer naar Nederland.

In het tehuis werd er volgens Nancy mogelijk op tijd gevoed en niet op behoefte. Hoe het precies zit weet ze niet, maar waarschijnlijk heeft de manier waarop er met eten werd omgegaan grote invloed gehad op het eetgedrag van zoon Riki: ,,Hij had totaal geen rem, het was nooit genoeg. Op school heeft hij zelfs een keer, zonder te vragen, een muffin van de juf opgegeten. Eigenlijk volstrekt per ongeluk, omdat hij zich gewoon niet kon bedwingen. Omdat hij zo’n enorme focus op eten had, hebben we er in het begin dat hij bij ons was, min of meer automatisch de rem op gezet. Maar dat werkte absoluut niet. Toen ben ik maar eens op internet gaan zoeken met trefwoorden als ‘adoptie’ en ‘food’. Al vrij snel kwam ik het boek: ‘Love me feed me’ [zie recensie op pagina 22] van Katja Rowell tegen. Ik las een stukje en heb het boek onmiddellijk gedownload. En meteen viel het kwartje. Ik zag de logica: kinderen moeten zelf leren om een competente eter te worden. Als je als ouder de grenzen bewaakt, ervaren ze niet wanneer het genoeg is. Wat genoeg is of niet kun je (als ouder) niet voor een ander bepalen. Dat vond ik aanvankelijk lastig. Het klinkt misschien makkelijk maar het is echt heel naar om te zien dat je kind écht niet lijkt te stoppen. Gelukkig staat er in het boek een goede uitleg, daardoor werkte het voor mij wel. Als ouder zeg je: wat, waar en wanneer. Het kind zegt: of en zo ja hoeveel. Dat is de methode. En warempel, sinds we de rem op de hoeveelheden losgelaten hebben, is onze zoon dunner geworden. Hij kan nog steeds heel veel eten en groeit hard maar nu in de hoogte, niet meer in de breedte.

Onlangs hebben we onze dochter in Hongarije opgehaald. Ook bij haar kregen we de boodschap: ‘Er zit geen rem op….’ En daar leek het inder daad op. Maar we waren inmiddels natuurlijk al wat ervaringen rijker.

Desalniettemin, om bij haar vervolgens de eerste fase van het boek toe te passen was ook nu weer heftig, want dan laat je echt alles los. Je zegt in feite pak maar wat je wilt. Ze mogen echt alles eten tot ze zelf vinden dat ze genoeg hebben. En dat is in de eerste periode ontzettend veel voor zo’n klein meisje. Bijvoorbeeld drie borden pasta en zes of zeven boterhammen bij de lunch. Gigantisch.

Maar net zoals haar broer ging ze, als vanzelf langzamer eten. In de loop van de tijd werden de porties die ze opschepte kleiner. Beiden konden uiteindelijk spontaan uit zichzelf zeggen: ik heb genoeg. Inmiddels tel ik bij mijn zoon de boterhammen niet meer, ik kan erop vertrouwen dat hij stopt als hij voldoende heeft gegeten. Het is nu een stevig ventje maar echt geen dik jongetje. En dat is helemaal prima. Volgens het boek groeit je kind volgens zijn eigen postuur. Niet iedereen heeft dezelfde bouw.’’

Tip van deskundige: Probeer leuke tafelmomenten te houden door aan tafel gezellig te praten en niet teveel met eten bezig te zijn. Let ook niet te streng op regels of gewoonten dat komt later wel.

‘Ik werd bewust vetgemest’

“Pas tijdens de voorlichtingscursus voor aspirant adoptieouders – ik ga nu zelf adopteren – besefte ik dat ik mijn eetgewoontes te maken hebben met mijn adoptie. Mijn man begon te lachen en wees naar mijn tas vol voedsel toen de cursusleidster vertelde over eetgedrag, gevolgen van onder- of overvoeding. Ik heb altijd bakjes vol eten bij me, waar ik ook naartoe ga, ik zorg dat ik voldoende heb. Nooit heb ik me afgevraagd hoe dat komt, waarom ik dat doe. Maar ‘nu snap ik het’, dacht ik meerdere malen als er tijdens de cursus een voorbeeld werd gegeven over de gevolgen van bepaalde ervaringen op jonge leeftijd”, zegt Kim Espelage.

De 35-jarige werd als baby van negen maanden geadopteerd door een Duits echtpaar. Inmiddels woont ze in Nederland. (zie ook het Drieluik op pagina 19). Dat haar behoefte aan voedsel adoptiegerelateerd zou kunnen zijn, dat had ze zich nooit een seconde gerealiseerd. “En dat terwijl er in mijn jeugd wel het een ander is gebeurd. Voor zover ik met herinner, verliepen de eerste zes jaar in het gezin vrij normaal. Ik groeide op met een oudere zus, biologisch eigen kind van mijn adoptieouders. Na zes jaar werd mijn adoptiemoeder alsnog zwanger van een tweede kind. Na zijn geboorte veranderde alles. Ik telde niet meer mee. Dat ging heel ver. Ik werd mishandeld met behulp van voedsel. Zo is er een periode geweest dat mijn moeder eiste dat ik heel veel pudding at. Dat wilde ik niet, maar het moest. Ze probeerde mij bewust vet te mesten zodat ik een dik kind zou zijn. In haar ogen waren dikke kinderen dom en lelijk. Dat gaf haar dan waarschijnlijk het gevoel dat ze het recht had om van me af te willen. Zelf was ze heel slank.”

Later mocht ik niet meer mee eten aan tafel en werd ik vaak opgesloten op mijn kamer. Het eten dat ik daar kreeg was meestal bedorven. Ik kreeg zure melk en beschimmeld brood. Op school kregen ze op een gegeven moment in de gaten dat ik verwaarloosd werd en onderwijzers hebben toen de Raad voor de Kinderbescherming ingeschakeld. Ze kwamen bij ons thuis en mijn ouders kregen een waarschuwing. Die speelden ze vervolgens door naar mij: ‘ik kreeg van hen twee weken de tijd om beter mijn best te doen…’ Als kind doe je dat dan nog ook… Maar het mocht niet baten. Op een ochtend stond ik met mijn tas op mijn rug, klaar om naar school te gaan. Mijn moeder zei: ‘doe die tas maar af, die heb je niet nodig. Je gaat niet naar school.’ Ze zette mij in de auto en reed naar een internaat. Daar heeft ze me achtergelaten op het parkeerterrein. Ik was negen jaar oud. Ondanks alles was ik loyaal aan mijn ouders. Het liefst wilde ik terug naar huis. Die wens heeft zelfs jaren geduurd, terwijl ze mij toch duidelijk vertelden dat ik echt nooit meer terug kon. De adoptie werd ook officieel ongedaan gemaakt.”

Hulpverleenster: ‘We horen regelmatig dat de biologische moeders van baby’s uit de VS vaak tijdens de zwangerschap weinig of eenzijdig voedsel hebben gehad en dat dit later effect kan hebben op het kind. Ondervoeding en overvoeding, het kan op allerlei fronten een leven lang doorwerken op een mens.”

Heb je wat te eten?!

Als ze uit school komt is het eerste wat ze zegt: ‘Heb je wat te eten??” Niet hallo of hoe is het, nee eten!! Misterline, inmiddels 6 jaar, is in haar prille jeugd ondervoed geweest. Ze heeft twee jaar, vanaf de leeftijd van 3,5, tot haar adoptie op 5,5-jarige leeftijd, in een tehuis in Haiti gewoond. Daarvoor was ze ondervoed en veel ziek. “Haar moeder heeft heel goed voor haar gezorgd maar had simpelweg niet voldoende voedsel voor al haar kinderen”, zegt (adoptie)moeder Neeltje van Kooten.

Het maakte Misterline in eerste instantie niet uit wat ze kreeg, wat het was, ze at alles en veel. “De eerste tijd dat ze in Nederland was, heb ik haar gewoon laten eten tot de pot leeg was. Maar ik ging ook niet meer koken dan ik normaal vond. Op een gegeven moment nam ze als vanzelf wel wat kleinere porties. En inmiddels is ze soms zelfs heel kieskeurig. Haar smaak is in ontwikkeling en bepaalde dingen wil ze helemaal niet meer eten. Daar houden we wel rekening mee. Eten moet geen straf worden. En we proberen haar er bewust van te maken wat gezonde dingen zijn en wat niet. Ik vind het heel belangrijk dat ze genoeg vitamines binnenkrijgt.”

Deskundige: “Kinderen kunnen eten als ‘machtsmiddel’ gebruiken. Het is een van de weinige dingen waar je als kind echt de controle over kunt hebben en houden. Niemand kan je dwingen een hap door te slikken… Dat zorgt vaak voor veel frustraties bij ouders. Iets anders is dat oudere kinderen regelmatig gevoerd willen worden. Het advies is eigenlijk standaard om er niet al te veel aandacht aan te schenken en het vooral niet te groot te maken. Er geen machtsstrijd van te maken, want die ga je als ouder zeker niet winnen. Probeer de maaltijden vooral zo gezellig mogelijk te houden en de aandacht te verleggen naar andere onderwerpen. Ga ook niet te veel in op zitten op netjes eten, dat komt allemaal nog wel. De oorzaak kan ook medisch zijn. Bijvoorbeeld kinderen met schsisis kunnen natuurlijk ook eetproblemen hebben.’’

Hulpverleenster: “Kinderen die ernstig ondervoed zijn geweest laten soms zien dat ze geen rem hebben op eten. Ze zijn compleet geobsedeerd door voedsel. Dit gedrag kan heel lang aanhouden. Ondervoeding kan echt traumatisch zijn voor kinderen. Soms verwijzen we in deze gevallen door naar bijvoorbeeld traumabehandeling met behulp van EMDR.”